Ana səhifə Əlaqə          בס"ד
Radio Sarı Gəlin
non-stop
Azərbaycan musiqisi







Elanlar

Saytdakı materialların istifadəsi zamanı istinad edilməsi vacibdir. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə hiperlink vasitəsi ilə istinad mütləqdir.

Webmoney

Hörmətli qonaqlar!
Bizim layihəmiz qeyri komersial və digər reklamlardan istifadə etmir. Buna görə də, biz Sizin maddi köməyinizə ehtiyac duyuruq.
Əgər Sizdə bizim layihəmizə necəsə kömək etmək istək varsa, Sizə minnətdar olardıq. Bütün yığılan vasitələr serverin ödəməsinə xərclənəcək.
Hesabımız:
Z246503364336

Harada ödəmək
(Dünya üzrə ödəmə məntəqələri)

Rəsmi syatlar

Qonaqlar

Flag Counter


Yəhudi təqvimi



Partnyorlar

Ulpan Moiz

Международная Ассоциация Израиль-Азербайджан

Şalom Gazetesi | Haftalık Siyasi ve Kültürel Gazete

РИЗВАН ГУСЕЙНОВ

1905.az - Genocide 1905

Архитектурная мастерская Ильгара Алиева

Hasturk

Təqvim

«    Aprel 2020    »
BeÇaÇCaCŞB
 12345
6789101112
13141516171819
20212223242526
27282930 

Barux Spinoza

18-06-2013, 09:59 | Bölüm: Mütəfəkkirlər | Baxılıb: 209 | Səhv tapdınız?
Aydınlanma dövründəki yəhudi düşüncəsinin kökləri, müxtəlif Yəhudi mütəfəkkirlərin Yəhudi ənənəsini, dünyadakı yeni elmi tapıntıların işığında yenidən şərh etməyə çalışdığı on yeddinci əsr Hollandiyasına dayanır.
Bu Hollandiyalı Yəhudi mütəfəkkirlərin ən böyüyü 1632-ci ildə Amsterdamda dünyaya gələn Baruz Spinozadır. İlk öncə Spinoza İvrit, Tora və Talmudun yanında Yəhudi fəlsəfəsiylə maraqlanır. Daha sonra təbiət elmləri və müasir fəlsəfəyə maraq salır.
İyirmi üç yaşında Amsterdam Yəhudi camaat liderləri tərəfindən, dini inancları mövzusunda sorğuya çəkilr və əgər səssiz qalıb Yəhudi rituallarına qarşı gəlməməsi təqdirdə pul təklif olunur. Bunu rədd edincə aforoz edilir. Rabbilərin qərarı belə olur:
"Məclis liderləri, uzun müddətdir Barux Spinozanı pis fikirləri və hərəkətlərindən əl çəkməsi üçün çalışmaqdadır. Ancaq buna heç bir çarə bulanmamaqla birlikdə, tərsinə bu hərəkətlər gün keçdikcə artmaqdadır. Spinoz'nın söylədikləri və etdikləri haqqında bir çox etibarlı şahid dinlənildikdən sonra, bütün sübutlar Hahamların hüzurunda araşdırılmış və onların tövsiyəsi üzərinə Spinozanın camaatdan uzaqlaşdırılması lazım olduğuna qərar verilmişdir." (Cudaica Ensiklopediyası, 1971, vol 15, 276).
Spinoza, həyatın geri qalan hissəsində Hollandiyanın müxtəlif şəhərlərində yaşayır. Bu dövrdə, bir çox tərəfdar qazanır, hətda 1673-cü ildə Heidelberg universitetinə müəllimlik üçün dəvət edilsə də, bu istəyi rədd edir. 1661-ci ildə "Treatise on the Correction of the Understanding", (Anlayışı Düzəltmə üstünə) adlı çalışmasına başlayır. İki il sonra Ethics üzərinə işlərə başladıqdan sonra 1670-ci ildə ilk əsərini dərc edir. Tractatus Theologico-Politicus adlı çalışması, ortodoks seqmentin reaksiyasını çəkir. 1677də qırx beş yaşında Hague şəhərində ölür.
Tractatus Theologico-Politicus'un ilk hissəsində Spinoza, peyğəmbərliyin, fəlsəfi deyil, xəyal məhsulu bir xüsusiyyətə sahib olduğunu qarşıya qoyur. Ona görə, müqəddəs kitabdakı peyğəmbərlərin fəlsəfi bilikləri yoxdur, hətta təbiət hadisələri haqqında cahildir. Maimonidesin İbrani Əsərlərinin, fərqli formalarda həm xalqa, həm də intellektuallara səsləndiyi fikrinə qarşı çıxan Spinoza, İbrani yazıların yalnız ümumi kütlələrə istiqamətləndiyini iddia edir. Tanrı, əksəriyyətin marağını çəkməsi üçün qanun qoyucu olaraq göstərilir. Müqəddəs kitabdakı qanunların funksiyası ictimai və siyasi nizamı təmin etməkdir və buyruqlar ilahi qaynaqlı deyil. Aırıca Spinoza, müqəddəs kitabdakı qanunların yalnız köhnə zamanlara uyğun olduğunu və müasir dövrdə funksiyalarını itirdiklərini də irəli sürür.
Möcizələr mövzusunda Spinoza, Allahın təbiət və hərəkətlərinin, möcüzələr yolu ilə bilinməyəcuyni, yalnız təbiətin nizamından və net-qəti fikirlərdən aydın olacağını söyləyir. Maimonides kimi Orta əsrlər Yəhudi mütəfəkkirlərinin əksinə, Spinoza təbii qanunların xaricində heç bir şeyin ola bilməyəcəyini müdafiə edir. Bunun əsasında, Spinoza Müqəddəs Kitaba hər hansı bir antik əsər gözüylə baxılması lazım olduğunu söyləyir. Bu kitablar, yalnız yazarlarının niyyətlərinə görə şərh olunmalıdır. Belə bir düşüncə tərzi Spinozanın Toranın (Tövratın)
Moşe tərəfindən yazılmadığına və tarix kitablarının bir çox nəslin təcrübələri nəticəsində meydana gəldiyi haqqında fikirlər söyləməsinə səbəb olur. Ezranın Müqəddəs mətndəki bir çox tutarsızlıqdan məsul olduğunu irəli sürür.
Spinozaya görə, dinin funksiyası etik hərəkətlər üçün bir nizam yaratmaqdır. Digər tərəfdən fəlsəfə, gerçəklə maraqlanar və filosoflar, dini görüşləri qısıtlanmadan fəlsəfi fərziyyələr söyləməkdə azad olmalıdır:
"Beləliklə inanc, bizi günahlandırmadan istədiyimiz haqqında düşünməmizə icazə verərək, fəlsəfi fikirdə azadlığa icazə verir.Sadəcə nifrət, hiddət, ehtiras və hirsə səbəb olacaq fikirləri öyrədənləri dindənkənar və separatçı sayır. Digər tərəfdən, onların məntiqinin icazə verəcəyi çərçivədə bizi ədalət və Xeyirxahlığa razı edənləri inanclı sayar." (Spinoza, vol I, 1956, 189).
Sipinoza'ya görə inancı qanunlaşdırmaq, ictimai müqaviləni qarşısını almaq və ümumi hüquqları pozmaq deməkdir. Bu görüşə əsaslanaraq Spinoza, təbiətin panteistik xüsusiyyətinə söykənən metafizik bir sistem qurar. Öz özün səbəbi olan, sonsuz bir fikirdən yola çıxaraq - Tanrı ya da Təbiət olaraq qəbul edilə bilər-Spinoza Tanrı ilə Təbiətin bir olduğunu irəli sürür.
Spinoza'ya görə Tanrı tamamilə daxildədir bu səbəbdən tək bir ilahi sistemin içindəki bağlantılar məntiqli əlaqələrdir. Bütün sistem haqqındakı həqiqəti bilərək, adam bütün parçaların arasındakı əlaqələri anlaya bilər. Bu bağlantılar lazımlıdır və bu böyük bütünlük içində gərəksiz bir şey yoxdur. Hadisələr təbiətində gərəksiz ya da çox heç bir şey yoxdur, amma hər şey müəyyən bir şəkildə olması üçün ilahi təbiət tərəfindən təyin olunmuşdur' (Spinoza, 1963, hissə 1, 29). Spinozya görə, Tanrı ya da Təbiət öz özünü yaratmış, bu səbəbdən azad olsa da, təbiət içində hər şey hər şey müəyyən edir və hər şey Tanrı anlayışından meydana gəlir.
İlahi Gerçək haqqında Spinoza Tanrının sonsuz sifəti olduğunu amma məhdud insan düşüncəsinin hadisləri yalnız düşüncə və bədən yolu ilə anlaya biləcəyini söyləyir. Başqa bir sözlə, insanlar kainatı bir ağıllar və düşüncələr sistemi ya da fiziki maddə sistemi olaraq düşünməyə alışıqdır. Spinoza, bədənin cismi obyektlər üçün çox əhəmiyyətli olduğunu dolayısı ilə Tanrı adını verdiyimiz Varlıq üçün də çox əhəmiyyətli olduğuna diqqət çəkir. Ancaq düşüncə ilə bədənin, mövcud olanların ayrı parçalarını düşünmək səhv olar. Bunlar tək bir Varlığın fərqli üzləridir. Spinoza fəlsəfəsi 'modlar' adını verdiyi bir anlayış da ortaya qoyur. Bunlar, Varlık'ın modifikasyalarıdır. Vücud, bədənin bir sifətinin rejimidir. Maddənin geri qalanından fərqli bir nizamdır. Bədənin yalnız ağılı bir istiqamətini meydana gətirən İnsan ağlı düşüncə sifətinin bir rejimidir.
İnsanlar ayrı maddələr olmasa da hər bir fərd öz varlığı üstündə israrcıdır. Spinoza bu arzuya 'conatus' adını vermişdir. Düşünüldüyü kimi, 'conatus' fərdin varlığını sürdürəbilmə diləyin xatırladır. Ancaq bütün tədbirlər bir-birlərinə səbəbiyyət zənciriylə bağlı olduqlarından, hər şey, zəruriliyin bir nəticəsidir və başqa cür ola bilməz. Belə bir düşüncə, Spinozanın öz özün səbəbi olan və əsas bir fikir kimi Allah fikrini izləyir.
"Mütləq ağıl ya da azad seçki yoxdur, ağıl, daha əvvəl müəyyən bir səbəbdən ötəri müəyyən bir hərəkəti istəyir. O səbəbin də səbəbi, onun da səbəbi vardır. Və bu belə sonsuza qədər gedər" (Bölüm II, 48).
Tanrının azadlığı Əla Varlığın olasılıqlarıyla məhdud görünsə də:
"Hər şey, Allahın gücünə bağlıdır. Obyektləri olduqlarından fərqli bir şeyə dəyişdirmək üçün Allahın istəyini dəyişdirmək lazımdır. Və Tanrının istəyi dəyişdirilə bilməz (Bunun ən yaxşı şəkildə Tanrının Mükkəməl olduğunu görərik): Bu səbəbdən obyektlər indi olduqlarından fərqli ola bilməz". (Bölüm I, 33, not 2).
Bu fəlsəfi sistem, Spinozanın 3 bilgi səviyyəsi fikrində əsaslanır. Ən alt səviyyə, qavrama anlayışına bağlıdır və fikirlərin bir-birinə əlaqələndirilərək keçirilməsinə əsaslanır. Bu səviyyənin praktiki əhəmiyyəti vardır ancaq obyektlərin səbəbi mövzusunda bir şey açıqlamadığı üçün qeyri-kafidir. İkinci səviyyə sistematiq məlumatlar daxildir. Məsələn, mülahizəni qəbulu bütöv və ardıcıl bir şəkildə riyazi düşünmədə görülə bilər. Burada Spinoza, şüurun təməl gerçəklərini, əsas bir sistemə oturtmaq üçün Ökvlid geometryasından faydalanır. Üçüncü və ən əhəmiyyətli forması isə, bütünün içindəki əlaqələri qavraya bilən elmi və məntiqli düşüncəyə söykənən daxili məntiqdir.
Bu son səviyyəyə çata bilən insan Gərçəkci bir bütün olaraq qəbul edə bilər və məlumat yolu ilə aktiv bir Tanrı sevgisinə çatar.
"Müdrik adamın ruhən narahat olması çox çətindir amma bəlli bir sonsuz zərurətlə özünün və Allahın və obyektlərin şüurunda olması... hər zaman ruhunun gerçək bir razılığını tələb edir. Əgər diqqətləri çəkdiyim, bu nəticəyə doğru gedən yol çox çətin olsa da keşfediləbilər. Bu çox nadir tapıldığından çətin bir yol olmalıdır. Qurtuluş əllərimizdə hazır olsaydı və çox səy tələb etmədən əldə edilsəydi, hər kəs tərəfindən laqeydlik edilmiş olardı. Amma bir şey nə qədər mükəmməldirsə o qədər çətin olur". (Spinoza, 1956, vol II, 270-1)
Ənənəvi yəhudilikdən ayrılan Spinoza yaradılışın son bir məqsədi olduğu fikrini qəbul etməz. Ona görə Tanrının dünyadan ayrı bir varlığı yoxdur; Tanrı, eynilik və bütün qanunların məbləği kimi tamamilə daxilidir: O, qanunun əsası və həm təbiətdə, həm də düşüncədə qanunun manifesdidir. Bu əsasda Spinoza Tanrını fiziki kainatdakı bütün bədənlərin cəmi olaraq görür. Belə bir anlayış Spinozanı nə yaradılış nə də azadlıq olduğu haqqında düşünməsinə səbəb verməmişdir. Həqiqətin bütün yalnız öz özün səbəbi olmağıyla azaddır. İnsanlar da azaddır ancaq Tanrını sevdiklərində və Ondan "yarandıqlarını" fərq etdiklərində ...Belə bir azadlıq narahatlıqdan qurtuluşda yatır. Spinoza üçün hər şeylə birlik olma düşüncəsinin idrakı böyük bir dinclik və barış duyğusu gətirir. Bu səbəbdən xoşbəxtlik, intellektual sevinc anlayışı ilə açıqlana bilər. Spinozanın düşüncələri zamanının Yəhudi camaatının mənfi reaksiyasını çəkmiş və daha sonrakı Yəhudi mütəfəkkirləri tərfindən qəbul görməmişdir. Ancaq yazıları və çalışmaları sonrakı Qərb fəlsəfəsinə çox əhəmiyyətli təsir etmişdir.

Referanslar / Spinozanın əhəmiyyətli işləri
Enciclopedia Judaica, Jerusalem, 1971
Baruch Spinoza, The Chief Works of Benedeict də Spinoza, New York, 1956
Baruch Spinoza, Ethics, London, 1963
Baruch Spinoza, Treatise on the Correction of the Understanding, London 1963
Daha ətraflı məlumat üçün
HEAllison, Benedict Spinoza: An introduction, New Haven, CN, 1987
J.A. Bennett, A Stud of Spinoza'S Ethics, Cambridge, 1984
S. Hampshire, Spinoza. Harmondsworth, Middlesex, 1951
E.E. Haris, Spinoza'S Philoshophı: An Outline, Atlantic Highlands, NJ 1992
L. Strauss, Spinoza'S Critique of Religion, New York, 1965
HAWolfson, The Philoshophı of Spinoza, New York, 1958


Yerləşdirdi: admin